Królewskie Archiwum Państwowe w Gdańsku
(Kgl. Staatsarchiv für Westpreussen in Danzig)

Projekt budynku głównego Archiwum Gdańskiego przy Hansaplatz 5 zatwierdzony przez Urząd Policji Budowlanej w Gdańsku.

W 1898 roku zapadła decyzja o utworzeniu w Gdańsku Archiwum Państwowego dla Prowincji Prusy Zachodnie Cesarstwa Niemieckiego. Rok później Rejencja Gdańska zawarła z władzami miejskimi układ dotyczący przekazania nieodpłatnie przez miasto Gdańsk skarbowi państwa pruskiego gruntu pod budowę gmachu Archiwum. Pierwszą i najważniejszą częścią zbiorów Archiwum Gdańskiego miały być przekazane przez miasto Gdańsk jego historyczne akta i dokumenty od XIV wieku. Organizatorem i pierwszym komisarzem przygotowującym prace nad utworzeniem Archiwum Gdańskiego był archiwista z Wisbaden dr Otto Meinardus, który przybył do Gdańska w lipcu 1900. Królewskie Archiwum Państwowe w Gdańsku, którego siedzibą był tymczasowo ratusz miejski, rozpoczęło oficjalnie swą działalność 1 kwietnia 1901 roku pod kierownictwem doświadczonego archiwisty Maxa Bära. W 1902 roku zakończono budowę gmachu archiwum przy Hansaplatz 5.

Max Bär - Dyrektor Archiwum w latach 1901-1912

W archiwum zgromadzono zbiory pochodzące z terenu Pomorza Gdańskiego - wówczas Prowincji Prusy Zachodnie Cesarstwa Niemieckiego. Były to akta miast pomorskich, akta miasta Gdańska, zbiór dokumentów książąt pomorskich oraz wiele cennych zbiorów z terenów Delty Wisły. Większa część tych zbiorów była wówczas zgromadzona w Archiwum Państwowym w Królewcu, skąd przekazano je do Gdańska. Przejęte z zbiory w krótkim czasie uporządkowano, zinwentaryzowano i udostępniono do badań naukowych. Max Bär był dyrektorem Archiwum do roku 1912. Po nim funkcje dyrektorów sprawowali dr Adolf Warschauer (1912-1915) oraz dr Joseph Kaufmann (1915-1921), późniejszy dyrektor Archiwum Państwowego Wolnego Miasta Gdańska.

Archiwum Państwowe Wolnego Miasta Gdańska
(Staatsarchiv für Freie Stadt Danzig)

W wyniku traktatu wersalskiego około 70 % terytorium prowincji Prusy Zachodnie weszło w skład odrodzonego Państwa Polskiego, a z jej pozostałej części zostało utworzone Wolne Miasto Gdańsk. W nauce o archiwach stosuje się zasadę, że archiwalia powinny się znajdować w tym miejscu, gdzie przed wiekami powstały. Postanowiono wiec podzielić zgromadzone w Gdańsku zbiory i przekazać akta miast pomorskich Polsce.
Dyrektorem Staatsarchiv für Freie Stadt Danzig był w latach 1921-1929 dr Joseph Kaufmann, który faktycznie sprawował tę funkcję od 1915 roku kierując archiwum pruskim. Jego następcą na stanowisku dyrektora Archiwum Gdańskiego był w latach 1929-1941 dr Walther Recke. Jeszcze przed utworzeniem Wolnego Miasta wywieziono z Gdańska do Berlina wiele cennych zbiorów, skąd część z nich już nigdy nie powróciła do Gdańska. Akcja wywożenia z Gdańska cennych archiwaliów trwała nieprzerwanie od 1918 do 1938 roku. Długotrwałe negocjacje w sprawie zwrotu Polsce części akt z Archiwum Gdańskiego nie przyniosły żadnych rezultatów. Jedynym drobnym sukcesem było zwrócenie akt staropolskich kilku miastom pomorskim, które przekazały swe zbiory do Archiwum Gdańskiego na zasadzie umów depozytowych. Akta te trafiły w 1936 roku do Archiwum Państwowego w Poznaniu. Niełatwy był również dostęp polskich badaczy do zgromadzonych w Gdańsku archiwaliów. Restrykcje i odmowy udostępnienia zbiorów w Gdańsku dotykały często znanych polskich historyków okresu międzywojennego.

Archiwum Rzeszy w Gdańsku
(Reichsarchiv Danzig)

Wypalony budynek magazynowy Archiwum Gdańskiego w 1945 roku.

Po wybuchu II wojny światowej i wcieleniu Gdańska do Trzeciej Rzeszy ponownie zmieniła się nazwa Gdańskiego Archiwum. Od początku 1940 roku nosiło ono nazwę Archiwum Rzeszy w Gdańsku. Zbiory Archiwum wzbogaciły się wówczas na krótko o akta zlikwidowanych przez władze niemieckie instytucji polskich oraz instytucji Wolnego Miasta Gdańska.
Pod koniec II wojny światowej władze gdańskiego archiwum ewakuowały z gmachu przy Hansaplatz dużą część najcenniejszych zbiorów. Ewakuacją akt kierował dr Urlich Wendland, sprawujący tę funkcje dyrektora w latach 1941-1945.
W czasie walk o Gdańsk w marcu 1945 roku budynek znajdujący się w samym centrum miasta budynek archiwum spłonął wraz z pozostałymi w nich aktami. Ocalały jedynie te zbiory, które niemieccy archiwiści ewakuowali do różnych majątków na Pomorzu, szkół w Nowym Dworze Gdańskim i Nowym Stawie oraz na tereny Niemiec do Dolnej Saksonii. Zbiory ukryte na terenie samego Gdańska oraz na zamku w Malborku spłonęły, lub zostały po wojnie wywiezione przez Rosjan. Archiwalia, które odnaleziono na terenie miasta wiosna 1945 roku zabezpieczono w ocalałym budynku Biblioteki Miejskiej, obecnie Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk.

Archiwum Państwowe w Gdańsku

Dr Marcin Dragan - dyrektor archiwum w latach 1945-1961

Budynki magazynowe archiwum spłonęły w marcu 1945 roku. W kwietniu 1945 roku gdańscy bibliotekarze z dr Marcinem Pelczarem wydobyli z piwnic zdewastowanego budynku administracyjnego Archiwum Gdańskiego zasypane tam zbiory. W sierpniu 1945 roku powrócił do Gdańska Marcin Dragan, były nauczyciel polskiego Gimnazjum w Wolnym Mieście Gdańsku i delegat Komisarza Generalnego Rzeczypospolitej w Gdańsku do spraw Archiwalnych. Otrzymał on nominację Ministra Oświaty na stanowisko dyrektora Archiwum Państwowego 16 grudnia 1945 roku i pełnił te funkcję aż do 1961 roku.
Rozpoczęto przygotowania do odbudowy gmachu archiwum oraz od 1946 roku prowadzono akcje poszukiwawcze zbiorów pochodzących z Archiwum Gdańskiego jak i akt niemieckich urzędów pozostawionych w opuszczonych przez nie siedzibach. Odbudowano zdewastowany budynek administracyjny i 17 października 1947 oficjalnie otwarto drzwi archiwum dla badaczy. Do Archiwum Gdańskiego powróciła znaczna część jego zbiorów, w tym 10 wagonów kolejowych akt rewindykowanych z brytyjskiej strefy okupacyjnej Niemiec. Znalazły się w nich najcenniejsze materiały - dawne akta miast Gdańska i Elbląga.

Prof. Czesław Biernat - dyrektor archiwum w latach 1969-1991

W latach powojennych funkcję dyrektorów Archiwum Państwowego pełnili: dr Roch Morcinek (1961-1968), dr Maria Sławoszewska (1968-1969) oraz badacz dziejów Gdańska i wychowawca wielu roczników studentów archiwistyki prof. Czesław Biernat. (1969-1991). W latach 1991-2003 dyrektorem Gdańskiego Archiwum była dr Aniela Przywuska. Lata 90-te były dla archiwum Gdańskiego czasem nowych inwestycji. Powstał wtedy Oddział Archiwum Państwowego w Gdyni, który posiada wielki, nowoczesny magazyn na akta mogący pomieścić wiele cennych zbiorów związanych z dziejami naszego regionu.
Archiwum Gdańskie jest dzisiaj jednym z ośrodków archiwalnych w Polsce, w którym kształci się przyszłych archiwistów, wprowadza się nowe metody katalogowania zbiorów w oparciu o sieci komputerowe.